Christelijk huwelijk en gezin onder de sloophamer

A A A

Nog nooit stonden christelijke huwelijken en gezinnen zo bloot aan gevaar. Een totale vervreemding en ontkenning van Gods goede verlangens en ordening in de schepping treed in het Westen op. Het sentiment veranderde de afgelopen decennia van neutraal naar vijandig ten opzichte van Bijbelse waarden en normen. De invloed hiervan binnen de kerk, huwelijk en gezin zijn steeds meer zichtbaar en merkbaar. Maar nog veel erger is dat we lijken te slapen in het opperste van de mast en als we al ontwaakt zijn weten we niet wat ons te doen staat.

Wie God verlaat
Ik groeide op met de Psalmen, berijmd en onberijmd. Met enige regelmaat werd Psalm 32:5 gezongen waar het welbekende zinnetje in voorkomt: ‘Wie God verlaat, heeft smart op smart te vrezen’. Toen sloeg ik er niet veel acht op, de laatste jaren des te meer. God de rug toekeren, Hem verbannen uit het denken, God geen plek meer geven in de samenleving en Zijn architectuur afbreken, leidt tot onnoemelijke smart op alle terreinen van het leven.

De heidenen van vroeger zagen het zo slecht nog niet
Vele honderden jaren geleden wandelde Paulus over de Areopagus in Athene1 en werd hij geconfronteerd met vele goden, tot een beeld van de onbekende God toe. Paulus kreeg de ruimte om over de ware God te getuigen en sommigen sloten zich bij hem aan en geloofden.

De laatste tijd denk ik: deze heidenen waar Paulus tegen sprak zijn zonder God diep ongelukkig, maar ergens hadden de mensen in Athene en de onbereikte volken in onze tijd nog iets van ‘een hoop’ die buiten henzelf ligt. Een ‘hoger’ iets waar zij zich (vaak wanhopig) aan vast kunnen grijpen, een wezen in het omniversum waar je goed en kwaad aan kunt toeschrijven. Dit denken en aanbidden maakt hen afhankelijk en helpt om tot een zekere berusting in voor- en tegenspoed te komen.

Het decadente Westen
Wij zijn echter beland in een samenleving waar de westerse mens geen groter ‘iets’ of een norm buiten zichzelf meer accepteert. De mens staat boven aan de piramide van het leven, waar hij zelf de kaders en spelregels van definieert. De mens is zichzelf tot god geworden en aanbidt zijn eigen leven. De individuele postmoderne mens is een liefhebber van zichzelf en alles wat dat bedreigt moet wijken. Dit doet zich vooral voor in de hogere intellectuele en elitaire kringen, maar sijpelt in hoog tempo door in de hele samenleving. Daar waar vroeger de mensen voor hun ‘goden’ opkwamen en geen geweld schuwden (in sommige religies nog steeds), zo schroomt de westerse mens niet om voor zijn eigen god, namelijk zichzelf, op te komen. Desnoods met geweld; hoe historie, wetenschappelijke en biologische feiten en gezond verstand bepaalde ontwikkelingen ook tegenspreken.

Of het jezelf als absolute god zien moreel slechter is dan andere goden dienen, durf ik niet te zeggen, maar het is wel anders en heeft iets angstaanjagends. De banden die het grenzeloos en verderfelijk kwaad beteugelen lijken meer en meer weggenomen te worden. Zeker op het terrein van huwelijk en gezin. Dit vraagt om een stevige bezinning in de kerk.

Fundamentele verandering in de achterliggende decennia
Een samenleving besturen zonder extern gedefinieerde ‘waarheid’ en onderscheid in goed en kwaad, maakt de mens zelf tot norm. Romeinen 1 beschrijft dit proces en de afschuwelijke gevolgen daarvan. Daar waar God niet meer erkent en aanbeden wordt als Schepper, worden andere beelden aanbeden en geeft God de mens over aan zichzelf. Dat in de laatste dagen zware tijden2 zullen aanbreken heeft zeker betrekking op ons als christenen, maar zal met name de mensheid treffen die los van God leeft.

Carl Trueman beschrijft in zijn boek ‘The Rise and Triumph of the Modern Self’ hoe de mens meer en meer centraal komt te staan, van ‘God-centered’ naar ‘I-centered’. Het gaat niet meer om wat je doet (voor anderen), maar wie je bent. Jouw identiteit staat centraal en de omgeving moet zich daarop aanpassen, in plaats van andersom. Na zo’n 1700 jaar Christendom, met ‘geloof’ als centraal uitgangspunt, belandden we in de tijd van het modernisme waar het ‘denken’ centraal stond. In de hedendaagse tijd van het postmodernisme staat niet het geloof en ook niet meer het denken, maar het gevoel centraal. Van feit naar mening, van objectief naar subjectief. Hoe het gevoeld wordt is juist, waar en goed.

Figuur: 1 Geloven, denken en voelen

Figuur: 1 Geloven, denken en voelen

Steeds minder is er begrip voor geloven in iets wat buiten ons ligt (bijvoorbeeld in de Bijbel), wetenschappelijke en historische feiten hebben ook steeds minder zeggenschap. We vinden zelf uit wat goed en niet goed is op basis van onze eigen gecreëerde waarheid, die via de dominerende (social) media zijn weg vindt achter onze voordeuren. Ik denk dat dit een van de grootste en dieperliggende oorzaken is waarom er zoveel leed is in de samenleving. Wie God (totaal) verlaat gaat meer en meer smart beleven. De symptomen oplossen is hetzelfde als water naar de zee dragen. Aan de ene kant overspel, scheidingen en allerlei vormen van relaties aanmoedigen en aan de andere kant een overvolle jeugdzorg, psychologische behandelingen en als maar groter wordende groep medicijngebruikers proberen overeind te houden. Hoe blind kunnen we toch zijn.

Cultuur en seksuele revolutie
Je kunt in dit verband spreken over een cultuurrevolutie. Een enorme verschuiving in het denken en handelen dat rond de jaren 1900-1950 in het Westen zijn invloed werkelijk begon uit te oefenen. Binnen deze cultuurrevolutie vond vanaf 1950 nog een andere revolutie plaats, namelijk de seksuele revolutie. We kunnen stellen dat de cultuurrevolutie de seksuele revolutie (mede) mogelijk heeft gemaakt.

De seksuele revolutie is een immense bedreiging voor een gezonde en harmonieuze samenleving, maar zeker ook voor het Bijbelse huwelijk en gezin. De effecten van deze revolutie hebben al veel meer invloed op ons denken en handelen dan we als christenen beseffen. Het borrelde natuurlijk al veel langer voor 1950, met name in de intellectuele hoek waar ‘grote’ denkers als Rousseau, Nietzsche en Freud het pad plaveiden om fundamenteel anders naar religie, samenleving en ethiek te gaan kijken.

Kinsey rapport
Na de publicatie van een onderzoek naar seksueel gedrag, het zogenaamde ‘Kinsey report’ in 1948, ging de wissel in de samenleving definitief om. Op basis van dit rapport schreef Kinsey de boeken ‘Het seksuele gedrag in de man’ en later dat van ‘het seksuele gedrag in de vrouw’. Vele exemplaren werden hiervan verkocht met als belangrijkste conclusies: Ingehouden seksuele verlangens zijn schadelijk, ook voor kinderen en baby’s. Mensen zijn seksuele wezens en gelijk aan dieren en verkrachting is een mythe omdat vrouwen ten diepste genieten van verkrachting.

De samenleving was blijkbaar rijp gemaakt voor deze walgelijke boodschap. The Times schreef dat wat Columbus voor de geografie van de wereld had gedaan, Kinsey voor seksualiteit heeft betekend3. Wie de details van Kinsey’s leven bestudeert en het (zogenaamde)4 wetenschappelijke onderzoek kritisch bekijkt, zal tot conclusie komen dat deze seksueel ontspoorde man, en velen na hem, de samenleving geen dienst hebben bewezen5. Hoewel christelijk opgevoed in een methodistengezin, voerde hij oorlog tegen God en de traditionele religie. Het is sloop- en breekwerk van de bovenste plank om de overblijfselen van het christelijke tijdperk, waardoor God Zijn algemene genade nog kan bewijzen, af te breken. Er ligt overigens een directe link tussen Kinsey’s publicaties en de lancering van Playboy door Hugh Hefner waarmee de basis voor de porno-industrie werd gelegd6. Met alle vernietigende gevolgen voor huwelijk, gezin en samenleving7. Rom. 1:26 waarin Paulus schrijft over het ontbranden van wellust voor elkaar en tegennatuurlijke seksuele relaties wordt, ook al is dit van alle eeuwen, meer en meer publiek en zonder weerhouding gepraktiseerd en geëtaleerd. God heeft het Westen overgegeven aan verwerpelijk denken, om dingen te doen die niet passen. Dit is allereerst geen oorzaak van Gods oordelen, het is een gevolg van God loslaten.

Ontwikkelingen na 1950
In de decennia na 1950 zien we dat de sloophamer vrij spel heeft om op alle niveaus in de samenleving een andere moraal te promoten en af te gaan dwingen. Dit gebeurt met name in het Westen (Europa, Verenigde Staten en Australië) sterk aangejaagd en aangemoedigd door Europees en wereldwijd opererende organisaties als de EU, VN, WHO en hun vele NGO’s8.

Wanneer we in vogelvlucht de ‘belangrijke’ momenten in Nederland beschouwen, zien we de onthutsende snelheid waarmee ons land, hoewel er voor deze ontwikkelingen ook de nodige fouten waren, het onschuldige en gezinsvriendelijke klimaat achter zich laat.

Figuur: 2 Seksuele revolutie in NL

Figuur: 2 Seksuele revolutie in Nederland

Wie de toon en felheid beschouwt van het recente wetsvoorstel en debat rondom de afschaffing van de ‘minimale beraadtermijn voor de afbreking van zwangerschappen9’ in de abortuswetgeving, neemt een steeds verder oprukkende liberale beweging waar. De ‘restjes’ worden uit de weg geruimd, het zelfbeschikkingsrecht is het hoogste recht. Een grote stap waarvoor de initiatiefnemers hun trots niet onder stoelen of banken steken.

De oude wet doet geen recht meer aan de ‘autonomie’ van de vrouw en een van de verdedigers noemde en passant de slogan ‘baas in eigen buik’ toch wel als de mooiste en krachtigste leus die zij kende. Rechten van het ongeboren kind zijn blijkbaar minder waard dan de belangen van de moeder. Wie God verlaat, laat ook anderen smart op smart ervaren. Het is goed om te beseffen dat de manier waarop de samenleving denkt en handelt over abortus rechtstreeks te maken heeft met de cultuurrevolutie en seksuele revolutie. We handelen vanuit wat goed en rechtvaardig ‘voelt’ en maken zo ongelimiteerde seks zonder de ‘vervelende’ gevolgen van een zwangerschap mogelijk. Deze sloophamer heeft in onze samenleving een vriendelijk en voorkomend gezicht met de beste zorg van onze topartsen en abortus zorg onder de noemer van ‘gezinsplanning10 ’. In de hemel wordt dat echter totaal anders bekeken en beoordeeld. Zou God de zonden van Sodom en Gomorra11 en Ninevé12 opmerken en daar handelend tegen optreden en tegen ons niet?

Een ander voorbeeld is de recent ingediende initiatiefwet rondom ‘homogenezing’. Hier bespeuren we eenzelfde felheid en vijandigheid. Dit uit zich in een voorstel om te beboeten en celstraffen in het vooruitzicht te stellen13 , wanneer therapieën toegepast worden die bedoeld zijn om de seksuele geaardheid of genderidentiteit van mensen te onderdrukken of te veranderen.
In het rapport over homoconversie ‘Voor de verandering’14, pagina 35, staat overigens een interessant model, zie figuur 3. De verandering moet plaatsvinden op het laagste niveau (cissexism and heterosexism), daar waar overtuigingen en waarden worden overgedragen en meningen tot stand komen. Het is daarom geen verrassing dat de pijlen gericht worden op het huwelijk, het gezin, de kerkelijke gemeente en de school. Want daar vindt de (Bijbelse) vorming plaats.

Figuur 3: De pyramide van Conversietherapie’

Figuur 3: De pyramide van Conversietherapie’


Nashville verklaring

De ‘publicatie’ van de Nashville verklaring in januari 201915 en de reacties daarop leggen wat dat betreft pijnlijk bloot wat de huidige staat van de kerk is. Het kiezen van een pro LHBTIQ standpunt is in mijn ogen een resultaat van een jarenlang intern proces. Nashville heeft zichtbaar gemaakt wat al veel langer speelde in de kerken, maar zich meer in de stilte voltrok. Het loslaten van Gods Woord als autoriteit voor alle terreinen van het leven beïnvloed direct de Bijbelse visie op dating, seksualiteit, relatievorming, huwelijk, gezinsvorming, gezinsplanning en het in liefde en rust oud worden. Dit proces van de sloophamer is al veel verder dan wij denken binnen veel gevestigde kerken en binnen de jonge generatie. Met regelmaat worden we in de bedieningen van Hebron Missie geconfronteerd met problematieken op dit terrein. Met name de hoeveelheid jongeren binnen de kerk die worstelen met identiteitsverwarring en onnatuurlijke seksuele verlangens en gevoelens neemt hand over hand toe. Wie een blik in deze wereld wil werpen en de schaduwzijde wil zien van het hierin meegaan van mensen, zou de film ‘The Trans Train16’ eens moeten bekijken.

De verwarrende cultuur van ‘je bent hoe jij je voelt’ en doen wat ‘jij denkt dat goed is’ heeft zich inmiddels diep in de kerk genesteld en we ervaren nu de gevolgen van de sloophamer in naam van ‘de gelijkheid’. Ook de kerk van Christus doet hier steeds meer aan mee, neem de negatieve geboorteratio, de gewenning aan het enorme pornogebruik en geweld, ongetrouwd samenwonen, de echtscheidingen op on-Bijbelse gronden, de ontheemde en ontwortelde jongeren en ga zo maar door.

De zelfvoldane mens op de troon die Timotheüs omschrijft in 2 Tim. 3:2 als ‘de liefhebber van zichzelf’ en ‘meer liefhebber van zingenot dan van God’ is springlevend ook binnen de Kerk. Terwijl Jezus zegt in Efeze 4:20 (NBV) ‘Maar gij geheel anders: gij hebt Christus leren kennen. Gij toch hebt van Hem gehoord en zijt in Hem onderwezen, gelijk dit de waarheid is in Jezus’.

Hoe ziet de toekomst er uit?
Het tij lijkt niet te keren en ik denk dat dit ook niet gebeurt. Deze seksuele revolutie gaat door en de vijandigheid zal zich vertalen in steeds meer knellende wet- en regelgeving voor wie Gods Woord als standaard toepast. ‘Gelijkheid’ heeft zijn broertje ‘vrijheid’ ingehaald en zal gaan zorgen dat anders denken dan de norm (afwijkend van gelijkheid), bestempeld wordt als discriminatie. Eerst in het publieke domein zoals de gemeente, op termijn ook in het gezin. Ik vermoed dat dit niet heel ver weg is, in ieder geval geen decennia meer. Als we Canada, waar de zaak ‘Hoogland’ speelt17, als graadmeter nemen kan het zelfs binnen de termijn van het huidige kabinet werkelijkheid worden.

Het is moeilijk om voor te stellen wat het volkomen loslaten van alle christelijke waarden en normen op dit terrein zal bewerkstelligen. Zou de ‘heerlijke nieuwe wereld’, waar Aldous Huxley over schrijft, dichterbij zijn dan wij denken18? Waarin geen klassen meer zijn, pijn prettig kan worden onderdrukt, er een fluïde mens is, baby’s niet meer geboren maar geproduceerd worden en seks in alle vormen en maten gratis is te verkrijgen?

Hoe het ook precies zij, we gaan als Kerk van Christus in het Westen zware tijden tegemoet. Niet zozeer omdat we de naam van Jezus uitspreken, ook niet vanwege Zijn kruis en opstanding en omdat we zeggen dat Hij de enige ware God is. Maar we zullen in komende tijden in het Westen gaan lijden omdat we vasthouden aan Gods architectuur voor de man, de vrouw, relatievorming, het huwelijk en het gezin. Het zal bewaarheid worden dat degenen die op deze terreinen godvruchtig willen leven in Christus Jezus, vervolgd zullen worden, 2 Tim. 3:12.

Zou ik 1 Petrus 2:4 ook zo mogen toepassen: ’Door de mensen wel verworpen maar bij God uitverkoren en kostbaar’. Het verwerpen van het Bijbelse huwelijk tussen een man en een vrouw is het verwerpen van een afspiegeling van Christus en Zijn gemeente. Dit Bijbelse model verwerpen is ook Christus minachten en daarmee het Evangelie. Het is een fundamentele zaak om hierover de waarheid te belijden, hiervoor te strijden en als het nodig is hiervoor te lijden.

Wat kunnen en moeten we doen?
Als wedergeboren christenen moeten we helder hebben dat het gaat om de strijd tussen licht en duister. Geestelijke machten in de eindtijd zorgen voor totale verwarring en destructie, ook in democratieën die handelen uit naam van de vrijheid en gelijkheid.

In mijn ogen moet de kerk op drie niveaus reageren.

Figuur 4: Pyramide van verandering

Figuur 4: Pyramide van verandering


1. Bijbelse principes belijden

We moeten beginnen op het onderste niveau, te starten bij onszelf. U die dit artikel leest, belijdt u met uw hart de zaak van Christus? Heeft u hierdoor een heldere visie op deze zaak? Samen met uw echtgenoot(e), gezin en in de gemeente? Daar ligt de kracht van de kerk. J.C. Ryle zegt dat onwetendheid van de Schrift de wortel is van alle kwaad en dat maakt iemand hulpeloos in de handen van de duivel.

Want op dat niveau moeten de Bijbelse leer en principes over man, vrouw, huwelijk en gezin helder zijn. Zijn ze dat niet, dan zal satan daar al zijn eerste slag slaan en het belijdenis van het Bijbelse huwelijk en gezin krachteloos maken. Het is fundamenteel hier tijd voor vrij te maken en uzelf toe te (laten) rusten. Bid om een honger naar onderwijs zoals het volk ten tijde van Ezra eiste dat het wetboek van de Heere werd voorgelezen en onderwezen, Neh. 9. Onderwijs uw kinderen en verzamel goed materiaal. Gooi verkeerd materiaal weg en plaats een Bijbels filter in het denken van uzelf en uw geliefden.

Een mooi boekje dat recent is uitgegeven door stichting Vernieuwd en platform Hart voor het gezin is ‘Een prachtig plan’19, waarmee u met uw kinderen in gesprek kunt gaan over deze thematiek.

Dit zorgt voor (geestelijke) weerbaarheid en beschermt met name onze tieners in hun denken en tegen sociale besmetting. Wellicht moet je een nieuwe toewijding in het huwelijk en met het gezin maken en onkruid in het denken en handelen uittrekken. Weet dat God je medestander is in dat proces.

Zorg ook in de gemeente voor een heldere visie waar de gemeente met betrekking tot deze thema’s staat. Nog te vaak durven gemeenten dit niet expliciet te bespreken uit angst voor verdeeldheid. Het niet bespreken en in het ongewisse laten geeft de boze veel ruimte van binnenuit zijn uithollingsproces voort te zetten. Tot het te laat en de schade enorm is. Een veilige kerk is een heilige kerk waar de uitgangspunten gebaseerd zijn op Gods Woord en duidelijk zijn voor gemeenteleden.

2. Mensen bevrijden
Door te belijden zullen mensen bevrijding gaan ervaren. Uw leven is allereerst een getuigenis, belijden is leven en niet zozeer iets doen. Het getuigenis van God in uw leven heeft kracht. Laat het Bijbelse model aan de mensen zien en vertel er vol passie over. Praat buiten de kerk niet zozeer over wat niet goed is, maar over wat wel goed en welgevallig is in de ogen van God. Dat scheidingen funest zijn hoeven we de 700.000 kinderen van gescheiden ouders echt niet te vertellen. Wat ze nodig hebben is een visie op een beter model. Een van God geschonken model uit de hemel. Een heilig en veilig model.

Draag Gods goede concept over huwelijk en het gezin uit. Het is het onderwijzen en verdedigen waard. Het huwelijk, het model van man en vrouw, seksualiteit, ze vertellen het grote verhaal van God voor deze wereld. Ze spiegelen God af in wie Hij is, in de Drie-eenheid. Dit mogen we niet verloren laten gaan. Benoem ook waarom seks binnen het huwelijk hoort, scheiden (en hertrouwen) niet Gods bedoeling is en abortus geen Bijbelse optie is want we hebben het leven lief.

En hoe groter de chaos en verwarring, des te meer mogen Bijbelse huwelijken, gezinnen en gemeenten een rots in de branding zijn, het zout van deze aarde en de stad op een berg. Veilige toevluchtsoorden voor de gevangenen om ze vrij te zetten. Onbegrepen door de wereld, gehaat door religieuze mensen, aantrekkelijk voor zondaren maar vooral geliefd door God.

3. Ideologie bestrijden
In Amerika en Engeland woedt al jaren deze strijd en maakt de kerk meer en meer een vuist. The Christian Institute20 is hier een goed voorbeeld van. Ook andere, ook niet christelijke organisaties, zien de schaduwkant van ‘hoe jij je voelt dat ben je’ en ‘doe wat jij voelt dat goed is’. De Kerk in het Westen moet ook echt wakker worden en zich gaan organiseren. Ik ben daarom blij met initiatieven zoals Bijbels Beraad Man/Vrouw en GezinsPlatform.NL

Het bestrijden op dit niveau is niet weggelegd voor iedereen. Laten we daarom bidden voor degene die in dat strijdtoneel werkzaam zijn en hen steunen waar mogelijk. En dat God meer dappere mannen en vrouwen roept die in de bres willen, durven en kunnen staan. Het is niet een strijd tegen ‘mensen’, ook niet de voorvechters van een bepaalde ideologie. Maar tegen satan en zijn demonen.

Ik heb niet de illusie dat we door op deze drie niveaus te werken op (inter)nationaal niveau het tij kunnen keren. Ik geloof wel dat dit kan op het niveau van huwelijk, gezin, gemeenten en lokale gebieden. God is in control en Hij staat in voor Zijn werk en orde in de schepping. De sloophamer heeft het niet voor het zeggen maar de Koning der Koningen. We zijn Zijn medearbeiders en de Heere zal voor ons uittrekken om Zijn plannen, ondanks en dankzij ons, te volvoeren. Dwars door de stormen heen, hoe donker het ook gaat worden, God staat in voor Zijn eigen Evangelie dat elke cultuur overleeft. Degene die Hem liefhebben zullen de eindstreep halen en deel mogen nemen aan de bruiloft van het Lam, Opb. 19:7. En op de plekken waar wij het licht mogen zijn wil God herleving geven.

Onder de streep zijn er dus geen zorgen, maar is er blijde hoop en volle verwachting. Halleluja, kijk dan omhoog, hef uw hoofd op, omdat uw verlossing nabij is!

Eindnoten

  1. Handelingen 17:23
  2. 2 Timotheüs 3:1
  3. https://www.christianpost.com/news/what-alfred-kinsey-hugh-hefner-had-in-common.html
  4. Seksuele revolutie. Guby
  5. https://www.christianpost.com/news/what-alfred-kinsey-hugh-hefner-had-in-common.html
  6. https://www.youtube.com/watch?v=Ofso-Bhbzzc
  7. https://www.thriftbooks.com/w/soft-porn-plays-hardball-its-tragic-effects-on-women-children-and-the-family_judith-a-reisman/357172/#edition=4320004&idiq=14096526
  8. NGO Bron Wikipedia: Een niet-gouvernementele organisatie (ngo), is een organisatie die onafhankelijk is van de overheid en zich op een of andere manier richt op een verondersteld maatschappelijk belang. Over het algemeen gaat het om organisaties die werken aan het bevorderen van milieubescherming, gezondheid, ontwikkelingswerk of mensenrechten.
  9. https://debatgemist.tweedekamer.nl/debatten/minimale-beraadtermijn-voor-de-afbreking-van-zwangerschappen
  10. Planned parenthood, een van de grootste organisaties in Amerika die abortussen uitvoert waarbij de positionering ‘gezondheidszorg’ is en kinderen wehalen als ‘gezinsplanning’ wordt geframed.
  11. Gen. 19
  12. Jona 1
  13. https://www.bnr.nl/nieuws/politiek/10467600/partijen-komen-met-initiatiefwet-om-homogenezing-te-verbieden
  14. https://open.overheid.nl/repository/ronl-7d224646-698c-4cc0-ba1e-761fa7c0071b/1/pdf/onderzoek%20naar%20pogingen%20tot%20het%20veranderen%20van%20de%20seksuele%20gerichtheid%20en%20genderidentiteit%20in%20Nederland.pdf
  15. https://nashvilleverklaring.nl/wp-content/uploads/2019/01/Nashville-Verklaring-Nederlands-definitieve-versie-met-naschrift.pdf
  16. https://www.youtube.com/watch?v=sJGAoNbHYzk
  17. https://www.rd.nl/artikel/919547-canadese-vader-in-cel-omdat-hij-weigert-zijn-dochter-zoon-te-noemen
  18. https://nl.wikipedia.org/wiki/Brave_New_World_(roman)
  19. https://hartvoorhetgezin.nl/opvoeding/boeken-en-dvds/een-prachtig-plan/
  20. https://www.christian.org.uk/