Begrafenis: een teken van hoop en troost

A A A

Ik ben 30 jaar voorganger van een Baptisten gemeente in Roermond en heb in deze 30 jaar meerdere mensen mogen voorbereiden op hun levenseinde hier op aarde. Elk afscheid en elke begrafenis was uniek en had andere facetten en andere uitdagingen. Het vereiste van mij ook een andere rol. Zo werden we geconfronteerd met het plotseling overlijden door een medische onoplettendheid van een jongetje van 2 dagen oud. Een broeder werd op zijn werk, midden in de kracht van zijn leven, plotseling weggerukt uit het leven. Een moeder van twee tieners overleed plotseling. Een vrouw die lid was van onze gemeente en haar man en getrouwde kinderen waren nog nooit in onze samenkomsten geweest. We hebben hen begeleid rondom het overlijden van zijn echtgenote en hun moeder. Het was een familie die ik pas een paar weken voor haar overlijden leerde kennen.

Ik ben er bij elke voorbereiding van een begrafenis steeds van uitgegaan dat de wens van de overledene en de wensen van de man, vrouw en kinderen het uitgangspunt waren. We wilden de familie begeleiden in de voorbereiding van de begrafenis en in hun afscheid nemen van hun geliefden. De gemeente als gemeenschap staat hier omheen.

Ik wil in dit artikel beschrijven hoe een begrafenis en de voorbereidingen hiervan een teken van hoop en enorme troost kunnen zijn voor iedereen die hierbij betrokken is. Ik ben van mening dat juist in een begrafenis en afscheid nemen van een gelovige een geweldig teken zichtbaar wordt, waardoor ons geloof en onze hoop in Christus zich totaal onderscheidt. Daarom moeten we als kerk hier veel aandacht aan geven.

In een voorgaand artikel in dit magazine beschrijf ik hoe de Here Jezus omgaat met verdriet en rouw aan de hand van de ontmoeting met de Emmaüsgangers (Lukas 24:13-35).
In dit artikel beschrijf ik hoe wij, naar het voorbeeld van Jezus, dit praktisch toepassen in onze kerk bij het begeleiden van mensen in hun verdriet en het afscheid nemen van hun geliefde.

Het eerste wat Jezus doet: Hij voegt Zich bij

Het eerste wat Jezus doet is zich voegen bij de Emmaüsgangers (Luk. 24:13-35).

Dit ‘voegen bij’, is het belangrijkste bij het voorbereiden en begeleiden van mensen rondom afscheid nemen van een geliefde. Dan mag je de persoon zijn die met de mensen optrekt en aan wie men moeilijke vragen kan stellen. Je geeft hier geen antwoorden van hoog theologisch gehalte op. Het is belangrijker dat je er bent om te luisteren op een manier die passend is bij het verdriet. Je luistert naar uitingen van boosheid, onmacht en teleurstellingen. Waarom laat God dit toe als Hij liefdevol is en almachtig? Maar je geeft ook advies en als dit gevraagd wordt, geef je leiding. Leiding geven in een proces waarin besluiten genomen moeten worden. Degene die deze besluiten moet nemen, wordt overmand door verdriet en is vaak te verlamd om besluiten te nemen. Toch moeten in deze soms hele moeilijke omstandigheden de wensen van de betrokkenen kenbaar gemaakt worden, ook al is dit vaak ondergeschikt aan de rouw die men door maakt. Dit meelopen op het tempo van de rouwenden is de belangrijkste basis.

Daarnaast is er de gemeente, een gemeenschap die meelijdt als één lid lijdt. De gemeente wordt ingeschakeld door te bidden en te helpen daar waar gevraagd en nodig. In deze fase bouwt men aan het vertrouwen met de familie en de gezinsleden en kunnen er onderwerpen besproken worden hoe men afscheid wil nemen. Ik merk steeds dat mijn vrouw en ik hierin altijd heel voorzichtig het initiatief dienen te nemen. Mensen spreken niet graag over afscheid nemen en overlijden en zeker niet met de stervende zelf. Toch is het heel zegenrijk om dit gesprek te openen. Om de vraag te stellen wat men nog graag met elkaar wil bespreken om samen heel bewust afscheid te nemen. Welke mensen wil men nog graag zien. Dienen er nog dingen vergeven te worden of moet verzoening plaats vinden? Dit kan alleen als de zieke kracht genoeg heeft om dit te kunnen, vandaar dat men daarin een belangrijke rol kan spelen omdat, zolang iemand nog kracht heeft, men vaak deze belangrijke onderwerpen voor zich uit schuift. Iemand dient deze en andere onderwerpen bespreekbaar te maken op het juiste moment, in de juiste toon. Dan kan men samen bespreken of men wil begraven of cremeren en hoe men de afscheidsdienst tot weerzien gestalte wil geven. Steeds weer blijkt dat deze tijd voor het overlijden, een heel belangrijke tijd is voor degenen die achter blijven. Deze tijd helpt om verder te kunnen met de herinneringen. In deze gesprekken kan men iets laten zien van de hoop. Ik ben een voorstander van begraven en niet van cremeren. In onze gemeente weten de leden dit ook. Hierover wordt gesproken en onderwijs gegeven waarom we begraven verkiezen boven cremeren. Ik kom hier later op terug als ik de voorbereiding en invulling van de begrafenisdienst beschrijf. In deze fase wordt er soms ook gevraagd voor ziekenzalving. Het is belangrijk om met de zieke en zijn gezinsleden te bespreken dat een ziekenzalving niet gebeurt om de zieke op zijn dood voor te bereiden.

Het uitgangspunt om te bidden voor een zieke is dat God Zich verheerlijkt. We zijn geschapen tot Zijn eer (Jes. 43:6,7; Ef. 1:5,6). We bidden dat God Zich verheerlijkt door te genezen of dat Hij zich verheerlijkt door de ziekte en het overlijden heen. We bidden voor kracht om de zieke op te richten of om kracht om in de hoop van de opstanding te sterven. Het bidden voor zieken en vooral met zieken, moet dus niet alleen gericht zijn om gezond te worden. Het moet er op gericht zijn dat God verheerlijkt wordt. Dat kan door genezing, maar ook en vooral ook in deze laatste fase van het leven, door kracht te geven in het ontslapen.
Het zijn hele speciale ervaringen en gebeurtenissen als we in deze context zieken zalven. Zowel voor degene die zich voorbereidt voor de ontmoeting met de Heere als voor de geliefden rondom de zieke. Als voorbereiding op deze ziekenzalving is er vaak ook gelegenheid om met de zieke te spreken over eventuele geheimen of zonden die hij of zij nog wil belijden.

Dit is een belangrijk proces in het aanvaarden en overgeven aan de wil van de Heere God.

Het tweede wat de Here Jezus doet: de vraag stellen wat er gebeurd is en waarop  ze hadden gehoopt (Luk. 24:19-21)

Bij het voorbereiden van de begrafenis is het goed om gelegenheden te creëren dat de betrokkenen kunnen vertellen wat er gebeurd is en waarop men had gehoopt. Als in onze gemeente iemand overlijdt, dan wordt er tussen de dag van overlijden en de dag van de begrafenis een samenkomst gehouden. Dit is in de regel de tweede dag na het overlijden. Het is een samenkomst met de familie en gemeenteleden en iedereen die wil komen, gelovig of ongelovig, wordt daarvoor uitgenodigd. Deze samenkomst is erop gericht om samen te zijn en elkaar te troosten en gelegenheden te geven om te vertellen wat er is gebeurd en waarop men had gehoopt. Het is zo´n troost voor de familie om te horen hoe geliefd de overledene was, in welke geloofsgemeenschap hij thuis hoorde en hoe de mensen in die kerk betrokken waren. Ik weet nog heel goed dat een echtgenoot, die achter bleef met twee tieners, nadat sommige gemeenteleden iets gedeeld hadden, in deze samenkomst naar voren kwam en het plotselinge overlijden van zijn geliefde vrouw beschreef. Hij vertelde over de dagen vooraf, de dag van het overlijden, het ontvangen van het bericht dat zijn vrouw overleden was en zijn gang naar het ziekenhuis. Het was diep ontroerend en troostend voor hem, zijn kinderen en alle aanwezigen.

Een gelegenheid te hebben om met anderen te kunnen delen wat er is gebeurd en waarop iemand had gehoopt, is zo belangrijk. In deze betrokkenheid komt tot uiting en wordt heel duidelijk zichtbaar dat als één lid lijdt, alle leden meelijden (1 Kor.12:26). Het verdriet delen geeft kracht om samen dit verdriet te dragen, troostend, genezend en zegenend.

Het derde wat nodig is: Jezus verkondigen, op Jezus wijzen

Jezus is begraven. Er worden in 1 Korinthe 15:3-4 drie historische feiten genoemd. “Want ik heb u ten eerste overgeleverd wat ik ook ontvangen heb, dat Christus gestorven is voor onze zonden, overeenkomstig de Schriften, en dat Hij begraven is, en dat Hij opgewekt is op de derde dag, overeenkomstig de Schriften.” Jezus is gestorven voor onze zonden, Jezus is begraven en Hij is de derde dag opgewekt. Dat alles is gebeurd overeenkomstig wat er in Gods Woord reeds beschreven stond, dat dit zo en niet anders zou gebeuren.

Het geweldige van een begrafenis is dat het niet de laatste handeling hier op aarde is. Het wijst naar een eerste handeling in verbinding met iets wat in de toekomst gaat gebeuren. Het spreekt over zaaien van zaad in de aarde (1 Kor.15:35-49). De zaadkorrel sterft, maar uit dit sterven komt nieuw leven voort.  Natuurlijk is begraven een symbolische handeling. Maar symbolen spelen een belangrijke rol in de Bijbel en die vervangen we niet zonder meer. Het brood dat we breken in het Avondmaal is een symbool. En ook al is het alleen een symbool, we vervangen dit niet voor een hamburger. Het is namelijk een uitdrukking van een innerlijke overtuiging. Een begrafenis is een profetische handeling met hoop en zekerheid voor de toekomst. Op de begraafplaats laat ik altijd een geluidsinstallatie opzetten. En als ik dan 1 Korinthe 15:35-49 lees, met de kist op een nog open graf, en Gods Woord schalt over het kerkhof over alle graven heen, dan heeft dit een grotere impact dan op een zondagmorgen in de kerk. Toen ik mocht voorgaan in de prediking in een andere gemeente kwam iemand na de eredienst naar mij toe. Hij zei: “Ik wil u graag iets vertellen. Bij de begrafenis van een collega, die lid was van uw kerk, was ik op zijn begrafenis. Deze begrafenis is de aanleiding geweest dat ik Christus gezocht heb, Hem gevonden heb en ik Hem nu wil volgen. De hoop die op deze begrafenis verkondigd werd, met name op het kerkhof tussen al de graven, zal ik nooit meer vergeten.”

Begraven is een symbolische handeling en laat zien, brengt tot uitdrukking en belijdt hoe men over het leven na de dood denkt. De begrafenis is een symbolische handeling waarbij men aan de Here Jezus denkt.

Het gaat te ver om in dit artikel cremeren en begraven te behandelen. Ik wil wel duidelijk maken dat cremeren uit een humanistische traditie komt, die God ontkent met ‘dood is dood’, of uit een Oosters denken, waarin door crematie de ziel van het lichaam wordt verlost. Dat zijn geen Bijbelse uitgangspunten. Daarom heeft begraven, zoals dat gangbaar is in de Joodse en christelijke traditie, ook mijn voorkeur. Nu is in onze cultuur de betekenis van een crematie niet meer zo strak humanistisch als vroeger. De betekenis van crematie verandert. Dat schept voorzichtig ruimte om met een familie, die over crematie na wil denken, te spreken over hun beweegredenen en samen te zoeken naar de beste manier om de hoop op het eeuwig leven uit te drukken.

Ik heb in de 30 jaar dat ik nu voorganger ben nog nooit een crematie hoeven te leiden. Ik heb de vraag wel gekregen. Ik heb toen over het symbool van begraven gesproken aan de hand van 1 Korinthe 15:35-49. De gelovige die ging overlijden en de ongelovige partner met zijn volwassen ongelovige kinderen vonden hierin zo´n troost en hoop uit spreken dat men alsnog er voor koos om te begraven. De hoop die in begraven tot uitdrukking komt had de echtgenoot ook gezien in het leven van zijn vrouw en de kinderen in het leven van hun moeder. Ze waren het samen eens dat dit beter paste bij het leven van de zieke.

Mocht iemand bij zijn standpunt blijven, dan zal ik ook in een crematie voorgaan. De Bijbel verbiedt nergens crematie. Onze houding tegenover begraven of cremeren wordt vooral bepaald door ons geloof in de overwinning van de Here Jezus over de dood. Begraven is een prachtig getuigenis, omdat we als christenen wel de antwoorden hebben wat na de dood gaat gebeuren. Sterven en begraven is een teken van nieuw leven, dat wordt opgewekt. De familie zal uiteindelijk beslissen wat ze willen en wij als gemeente willen hen hierin dienen. Ook op een crematie kan ik over die hoop in Jezus preken, daar heb ik geen begrafenis voor nodig!

Na de begrafenis komen we met de familie samen en ontmoeten we elkaar om na te praten. Ik heb de grote zegen om voorganger te zijn van een gemeente in Nederlands Limburg en hier is er meestal een koffietafel aan de begrafenis verbonden. Als de familie dit te duur vindt of niet kan betalen, vinden wij dit als gemeenschap zo belangrijk, dat we graag ons aandeel in deze kosten nemen of als het niet anders kan, helemaal betalen.

Begraven wordt in de maatschappij gezien als ‘laatste eer’. Het leven is afgelopen. Prijs God dat wij geen laatste eer brengen. Begraven is geen uiting van ‘over en uit’. Het is het begin van iets nieuws dat komen gaat.