Anders denken
Mensen veranderen door anders te denken. Dat zegt de cognitieve therapie. En het lijkt ook in de Bijbel te staan. Maar is dit zo? Is ‘anders denken' in de cognitieve therapie hetzelfde als ‘hervormd worden in de vernieuwing van uw denken'?
In de cognitieve interventiemethoden ligt de nadruk op het veranderen van denkpatronen. Dat cognitieve therapie in een christelijke hulpverlening bruikbaar is, wordt vaak verdedigd met de stelling dat zowel de cognitieve therapie als het Bijbels gedachtegoed ervan uitgaan dat het denken veranderd kan worden en dat dit een wezenlijke strategie is om problemen in het leven te overwinnen. Een paar belangrijke Bijbelteksten die daar over spreken zijn: 2 Kor. 10:3-6; Rom. 12:2; Ef. 4:17-24; Rom. 1:21; 2 Kor. 11:3); Fil. 2:5, 3:18-19, 4:8-9; Kol. 3:2; Matt. 16:23. De tekst die het meest wordt aangehaald is Romeinen 12:1-2:
"Ik vermaan u dan, broeders, met beroep op de barmhartigheden Gods, dat gij uw lichamen stelt tot een levend, heilig en Gode welgevallig offer: dit is uw redelijke eredienst.
En wordt niet gelijkvormig aan deze wereld, maar wordt hervormd door de vernieuwing van uw denken, opdat gij moogt erkennen wat de wil van God is, het goede, welgevallige en volkomene."
Met beroep op Gods barmhartigheden
Het is uiteraard onmogelijk om ‘de vernieuwing van uw denken' goed te begrijpen zonder ze in haar context te zien. De roeping en oproep van Romeinen 12:1-2 vindt haar bron in de doxologie: "Want uit Hem en door Hem en tot Hem zijn alle dingen: Hem zij de heerlijkheid tot in eeuwigheid. Amen!" Paulus doet een beroep op de barmhartigheden van God, beschreven in hoofdstuk 1 tot en met 11. Echte verandering ontstaat uit God. Zonder de barmhartigheden van God is elke verandering van denken een opsmuk van de oude mens, niet uit Hem en door Hem en tot Hem. De oude mens kan in zekere mate leren zijn gedachten te beheersen en moreel verantwoord te denken. Dat is goed, maar onvoldoende om het label ‘christelijk' te ontvangen. ‘Anders denken' komt niet tot stand door je een nieuwe lijst met christelijke denkpatronen eigen te maken, maar door de werking van de Gods barmhartigheden. De verandering is een diepgaande metamorfose, een complete omwisseling van identiteit, van oude mens naar nieuwe mens, van slaaf van de zonde naar vrijheid om de wil van God te doen, van gedreven door begeerte naar leven door de Geest. ‘Anders denken' is afhankelijk van gebed, want gebed doet een beroep op Gods barmhartigheden.
‘Anders denken' als goddelijk openbaring
‘ Anders denken' staat in christelijke hulpverlening daarom niet in functie van het veranderen van irrationele gedachtepatronen. ‘Anders denken' staat in functie van een leven dat niet gelijkvormig is aan de leefwijze van de wereld. ‘Anders denken' is een vernieuwing door de Geest, van binnen uit, zichtbaar in een levend, heilig offer aan God.
‘ Anders denken' komt niet tot stand door het verstrekken van juiste informatie, onderwijs of opvoeding. Deze dingen bevrijden een mens niet van wereldgelijkvormigheid, maar stellen hem zonder Christus eerder in staat om zonder God te leven in wereldgelijkvormigheid. Het menselijk denken kan niet aangepast worden aan wat God wil door irrationele gedachten of leugen te vervangen met rationele gedachten met waarheidsinhoud. Het menselijk denken is immers meer dan logica. ‘Anders denken' is een verandering vanuit een geestelijke dimensie, die door de barmhartigheden van God tot leven is gewekt. Het gaat om een geestelijke mentaliteit, een geestelijke houding, een geestelijke gezindheid, een godvruchtig gemoed. Het gaat om de gezindheid van Christus (Fil. 2:5). Het gaat om een vernieuwing "door de geest van uw denken" (Ef. 4:23). Het is een kennen van God met geestelijk inzicht (vgl. Ef. 1:17-18, 3:14-21; Fil. 1:9-10; Kol. 1:9-12).
‘Anders denken' wordt gewekt door goddelijke verlichting van het hart. Het is een diepe hartsverandering, die maakt dat iemand in staat is de wil van God te kennen. Dat ‘kennen' is geen verstandelijk weten, maar een persoonlijk kennen, er innerlijk van doordrongen zijn, een gezindheid die de wil van God kent omdat het leven van God door Woord en Geest is gewekt.
‘Anders denken': wat God doet en wat Hem eert
‘Anders denken' is voor een ongelovige dus onmogelijk en voor een christen niet vanzelfsprekend. De christen wordt opgeroepen om op grond van wat God in Zijn barmhartigheden beschikbaar stelt, zijn denken te vernieuwen, zodat duisternis en vervreemding van het leven van God (Rom. 1; Ef. 4:17 e.v.) plaats maakt voor verlichte ogen van het hart en het kennen van God.
‘Anders denken' is in de Bijbel niet een middel om verandering tot stand te brengen in gedrag en emoties. Anders denken is in de Bijbel datgene wat zelf verandering behoeft. ‘Anders denken' is een vernieuwing van de innerlijke mens door de Heilige Geest (Tit. 3:5). Alleen de Heilige Geest heeft het vermogen om te vernieuwen. Dat maakt verandering volledig afhankelijk van Zijn genade en maakt ons volledig afhankelijk van Zijn initiatief, openbaring en werking.
‘Anders denken' is geen zelfredzaamheid waardoor iemand zijn gedachten en zo zijn leven op het juiste spoor zet. ‘Anders denken' is een opdracht aan de gelovige zich te voegen in de barmhartigheden van God, zodat Hij het hart verandert en Hij zichtbaar wordt in een leven dat een lofoffer is voor Hem. Daartoe is het nodig zich onder te dompelen in de waarheid van God, niet voor een rationele gedachteverandering, maar om geest en leven te ontvangen, een openbaring van de verheerlijkte Christus, de hartsgesteldheid van de Dienstknecht van God. Wanneer waarheid wordt ontvangen in de relatie met God, ontstaat leven, dat zich uitstrekt naar meer waarheid van het Woord, dat nieuw leven wekt en meer verlangen om alles te bekijken vanuit het oogpunt van een leven dat aan God lof offert.
Wat dan met gedachteveranderende methoden?
Christelijke hulpverlening beoogt dus meer dan gedachteprocessen bij te sturen, zelfs al zouden die christelijk zijn. Het gaat om een innerlijke metamorfose, die ontstaat wanneer een mens God ontmoet en door die ontmoeting de zachtmoedigheid, kracht, liefde en nuchterheid van Christus ontvangt. Pas dan kan iemand weten wat de wil van God is en vanuit de ontvangen vrijheid in Christus handelen. Het hart is overtuigd van heerlijk goddelijk inzicht en verblijdt zich daarin. Dan is het in staat zich zonder angst voor mensen, zonder agressie, zonder gevoelens van afwijzing, et cetera, toe te vertrouwen aan een levenswandel die Gods wil kent, zodat alles dat wordt gedacht en gedaan God een lofoffer brengt.
Dus stel ik mijzelf de volgende vragen:
Bewerken de methoden, die ik gebruikt, afhankelijkheid van God?
Is de context waarin de methodiek gebruikt wordt, expliciet de tegenwoordigheid van God, een milieu waarin Jezus aanwezig is en ontmoeting met Hem ontstaat, afhankelijkheid van Gods Geest?
Verandert de confident door zelfredzame gedachtebeheersing of door de vrede Gods die alle verstand te boven gaat?
Ademt de methode antropocentrisme (de mens, menselijk vermogen en menselijke behoeften centraal) of theocentrisme (God, Gods vermogen en Gods heerlijkheid centraal)?
Metamorfose, Magazine voor pastoraat en hulpverlening
20 ste jaargang, 3de kwartaal 2010, nr 87, p. 8-9
© Centrum voor Pastorale Counseling, v.z.w.