Stress-management in de Bijbel (1) De burn out van Elia

Stress, een kwaal van de hedendaagse maatschappij- Zeker! Maar ook een probleem dat godsmannen in de Schrift kenden. Dirk Lemmens neemt ons mee in de problematiek van Elia.

Inleiding

In een vorig artikel¹ stelden we: "Stress is niet hetzelfde als drukte. Het is niet de drukte die, of het levensritme dat, in eerste instantie aanleiding geeft tot spanning, maar veeleer de manier hoe je er tegenaan kijkt. Stress is een grotendeels lichamelijke reactie op de omstandigheden waarmee je geconfronteerd wordt. Heel het lichaam wordt, als het ware, in de hoogste staat van paraatheid gebracht, om de moeilijke situatie waarmee je geconfronteerd wordt, aan te kunnen." We constateerden dat sommige mensen eerder stressgevoelig, en andere dan weer zeer stressbestendig zijn. Verder noemden we enkele waarschuwingssignalen, en bespraken we een aantal specifieke factoren die stress produceren bij de pastor. Tenslotte introduceerden we het concept stress management, en stelden daarbij dat stress management er in bestaat "om de stressreactie op een zodanige manier te beïnvloeden, dat ze niet langer als negatief, maar veeleer als positief ervaren wordt." Uitgaande van de gedachte dat je op externe stressfactoren weinig of geen vat hebt, terwijl je interne stressfactoren wel degelijk kan beïnvloeden, sloten we af met de gedachte: "Het valt op dat de Bijbel ons ook precies hiertoe oproept: ík moet veranderen om zo invloed op de omgeving uit te oefenen, veeleer dan dat de omgeving moet veranderen zodat ik er beter in pas!".

In een drietal artikels benaderen we nu het verschijnsel stress management van een andere kant: we gaan kijken hoe Elia, Mozes en Jezus, zelf de extreme stressituaties waarmee ze geconfronteerd werden, hanteerden.

De burn out van Elia

Een aanhoudend onaanvaardbaar stressniveau vreet de energie, het lichaam en zelfs de persoonlijkheid aan. Uiteindelijk kan dit resulteren in burn-out. De persoon die in een situatie van burn-out terecht komt, voelt zich totaal opgebrand: hij is niet langer gemotiveerd, vertoont geen inzet meer en gaat gebukt onder afgestompte emoties. Hij heeft wel tijd, maar niet langer de energie om die tijd zinvol te benutten. Hij wordt gekenmerkt door hulpeloosheid en passiviteit. Hij heeft geen hoop meer, en neemt afstand van datgene waar hij zich vroeger volledig voor inzette. Hij kan een situatie niet langer realistisch inschatten: hij is emotioneel niet meer evenwichtig en reageert paniekerig. Burn-out is een ver gevorderd stadium van hyperstress. Het lichaam protesteert tegen de te lange periode waarin het aan een onaanvaardbaar stressniveau is blootgesteld, en draait als het ware de hoofdschakelaar uit: iemand ‘valt plat’.

Elia

De profeet Elia vertoont kenmerken van burn-out op het moment dat Izebel hem een bode zendt met de boodschap: "Zo mogen de goden doen, ja nog erger, indien ik morgen om deze tijd uw ziel niet gelijk zal maken aan de ziel van een hunner." (1 Kon. 19:2). Hij is aan het eind gekomen van een lange periode met een voortdurend hoog stressniveau, gevolgd door een kortere periode van uitzonderlijk intensieve stress.

Aanhoudende stress

Elia leefde in de tijd dat Achab koning was over Israël. "Achab, de zoon van Omri, deed wat kwaad is in de ogen des Heren, meer dan allen die vóór hem geweest waren... en Achab ging voort met zó te handelen, dat hij de Here, de God van Israël, meer krenkte dan alle koningen die vóór hem geweest waren." (1 Kon. 16:29-34). Hij was getrouwd met Izebel, de dochter van Etbaäl, de koning van Sidon, en bouwde een tempel voor de Baäl, zodat zijn vrouw, nadat ze in Samaria was komen wonen, haar god kon blijven aanbidden (1 Kon. 16:31-33). Ze had vierhonderd vijftig profeten van de Baäl, en nog eens vierhonderd profeten van de Asjera in haar persoonlijke dienst (1 Kon. 18:19). Haar haat voor de God van Israël was zo diep, dat ze alles in het werk stelde om Zijn profeten uit te roeien (1 Kon. 18:4).

Het is duidelijk dat het voor profeten die de Heer trouw wilden blijven, stresserende tijden waren. Elia zelf werd daarbij ook nog door God uitgekozen om naar koning Achab te gaan, met de boodschap: "Zo waar de Here, de God van Israël, leeft, in wiens dienst ik sta, er zal deze dagen geen dauw of regen zijn, tenzij dan op mijn woord." (1 Kon. 17:1). Nadat Elia gebeden had, bleef de regen dan inderdaad drie en een half jaar lang uit.² Uiteraard maakte deze situatie Elia niet erg populair bij de koning, en de Heer gebiedt nu Elia om onder te duiken bij de beek Kerit. Voor zijn drinkwater is hij afhankelijk van de beek, voor zijn voedsel moet hij in geloof vertrouwen op de raven die God hem zendt met brood en vlees (1 Kon. 17:2-6). Omdat het steeds maar niet regent, droogt de beek echter uit, en gebiedt de Heer Elia om naar een nieuw onderduikadres in Sarefat te gaan.

Sarefat lag ongeveer dertien kilometer ten zuiden van Sidon, in gebied dat gecontroleerd werd door de schoonvader van koning Achab. God gebood hem dus om te gaan schuilen in vijandig gebied, waar niet alleen de Baäls, maar ook nog de vader van Izebel het voor het zeggen hadden! Hij moest hiervoor een weduwe vertrouwen waarvan God zei dat Hij haar opdracht gegeven had om voor hem te zorgen (1 Kon. 17:7-10). Bij de eerste kennismaking blijkt echter al dat ook zij zwaar te lijden had onder de aanhoudende droogte, en te arm was om hem van voedsel te voorzien: opnieuw is Elia van dag tot dag op een directe manier afhankelijk van Gods wonder om te kunnen eten.³

Korte hyperstress

En dan, na deze lange periode van aanhoudende stress, komt plots het woord des Heren tot Elia: "Ga heen, en vertoon u aan Achab, want ik wil regen op de aardbodem geven." (1 Kon. 18:1). Het moment van de grote confrontatie is aangebroken! Hoe spannend dit moment dreigt te worden, wordt geïllustreerd door de paniekerige reactie van de hofmaarschalk Obadja bij het ontmoeten van Elia: "Wat heb ik misdaan, dat gij uw knecht wilt overleveren in de macht van Achab om mij te doden- Zo waar de Here, uw God, leeft, er is geen volk of koninkrijk, waar mijn heer niet naar u heeft laten zoeken... Hoe kunt gij dan nu zeggen: Ga heen, zeg tot uw heer: Elia is er- Hij zou mij doden."⁴ Toch besluit Elia om het hele volk, inclusief de profeten van Izebel, bij de berg Karmel bijeen te roepen.

Daar doet zich dan een geweldige confrontatie voor: Elia, de profeet des Heren, alleen tegen de vierhonderd vijftig profeten van de Baäl. Het stressniveau waarop Elia op dat moment, nadat hij al drie en een half jaar voortdurend onder hoge stress geleefd had, moest functioneren, moet vernietigend geweest zijn. Toch houdt hij stand, en vindt hij zelfs de moed om het volk voor de volgende keuze te stellen: "Indien de Here God is, volgt Hem na, maar indien het de Baäl is, volgt hem na... De God die met vuur antwoorden zal, die zal God zijn." (1 Kon. 18:21-24). Vervolgens geeft hij de groep profeten die hij tegenover zich heeft, voorrang bij het uitvoeren van hun offer (1 Kon. 18:25), en presteert hij het om hen, wanneer de Baäl niet antwoordt, tartend te bespotten (1 Kon. 18:27-30).

Uiteindelijk laat hij dan zijn eigen offer driemaal rijkelijk met water overgieten, en bidt hij dat God met vuur zal antwoorden. Gods antwoord laat niet op zich wachten: "Toen schoot het vuur des Heren neer en verteerde het brandoffer, het hout, de stenen en de aarde, en lekte het water in de groeve op." (1 Kon. 18:38). Gods ingrijpen brengt het volk ertoe om zich tot Hem te bekeren, en op Elia’s bevel doden ze de eens zo machtige profeten van de Baäl.⁵

Elia rest nu nog om Gods boodschap aan de gevreesde koning Achab over te brengen: "Vervolgens zeide Elia tot Achab: Ga, eet en drink, want daar is het geruis van een stortregen." (1 Kon. 18:41). Samen met zijn knecht beklimt hij dan de berg Karmel, en wacht daar op de regen die God voorzegd had. Uiteindelijk levert hij, in de kracht van de Heer, nog een uitzonderlijke lichamelijke prestatie door te voet voor Achabs wagen uit te rennen.⁶

Burn out

Bij zijn thuiskomst verhaalt Achab de wonderlijke dingen die door de hand van Elia gebeurd zijn aan zijn vrouw, Izebel. Wanneer deze hoort wat er met haar profeten gebeurd is, zendt zij gelijk een bode naar Elia met de volgende boodschap: "Zo mogen de goden doen, ja nog erger, indien ik morgen om deze tijd uw ziel niet gelijk zal maken aan de ziel van een hunner." (1 Kon. 19:2). Voor Elia, de grote geloofsheld van de afgelopen jaren, is Izebels boodschap de druppel die de emmer doet overlopen: het is hem plots allemaal te veel geworden. Hij heeft zich sterk gehouden totdat hij zijn taak vervuld had, maar klapt dan totaal in elkaar. Elia vertoont symptomen van burn-out:

Hij vertoont labiel gedrag

Dezelfde Elia die gisteren nog de profeten van de Baäl tartte, en doelgericht de test tussen de God en de afgoden orkestreerde, verliest nu alle controle over de situatie. Logischerwijze zou je verwachten dat hij absoluut niet onder de indruk zou zijn van Izebels dreigementen, maar in plaats daarvan lezen we: "Toen hij dat had vernomen, maakte hij zich gereed en ging weg om zijn leven te redden;" (1 Kon. 19:3). Elia ziet nu de dingen totaal uit proportie, en is niet langer in staat om evenwichtige beslissingen te nemen.

Hij vermijdt sociaal contact

Elia vertrekt uit zijn omgeving, en zoekt de eenzaamheid van de woestijn op. Zelfs het gezelschap van zijn trouwe knecht, op wie hij gisteren nog steunde om samen met hem op Gods regen te wachten, wordt nu niet langer meer op prijs gesteld, en Elia laat hem achter: "en gekomen tot Berseba, dat tot Juda behoort, liet hij zijn knecht daar achter." (1 Kon. 19:3).

Hij vertoont vluchtgedrag

Elia heeft het gevoel geen kant meer op te kunnen, en loopt dus maar hard weg van de situatie: "Zelf echter trok hij een dagreis ver de woestijn in..." (1 Kon. 19:4). Hij voelt zich hulpeloos en bedreigd, en kan het niet langer opbrengen om moeilijkheden recht in de ogen te kijken: de enige overgebleven optie is dus om er hard voor weg te rennen!

Hij vertoont depressieve klachten

Behalve het onvermogen om moeilijke situaties creatief onder ogen te zien, vertoont Elia nog een aantal andere klachten die op depressie wijzen. Zo gaat hij letterlijk ‘bij de pakken neerzitten’, wanneer hij gaat "zitten onder een bremstruik." (1 Kon. 19:4). Verder voelt hij zich zo moe, dat hij zich nauwelijks wakker kan houden: "Daarop legde hij zich neer en sliep in onder een bremstruik... Hij at en dronk en legde zich weder neer." (1 Kon. 19:5,6).

Hij vertoont verlies van zelfvertrouwen

Jarenlang heeft Elia zichzelf opgeworpen als de profeet des Heren. In de confrontatie met de profeten van de Baäl was hij zo vol zelfvertrouwen, dat hij hen tergde met bijtende spot: "Roept luider, want hij is immers een god. Hij is zeker in gepeins, of heeft zich afgezonderd,⁷ of hij is op reis; misschien slaapt hij en moet wakker worden." Toen hij God vroeg om zijn eigen offer met hemels vuur te verteren, bad Elia: "... heden moge bekend worden, dat Gij God zijt in Israël, en dat ik uw knecht ben, en op uw bevel al deze dingen doe." (1 Kon. 18:36). Van dat blakende zelfvertrouwen is nu echter niets meer over: "...ik ben niet beter dan mijn vaderen." (1 Kon. 19:4).

Hij is levensmoe

Burn-out gaat vaak gepaard met suïcidale gedachten of een ontevredenheid met het huidige leven: Elia "begeerde te mogen sterven, en zeide: Het is genoeg! Neem nu, Here, mijn leven..." (1 Kon. 19:4)

Hij verwacht het niet langer van God

De meest opvallende verandering in het leven van Elia ligt echter in zijn relatie met God: zo lang hij met Gods concrete opdracht bezig is, vertrouw hij dat God door hem het onmogelijke kan doen, en is hij in staat om voor zijn Heer bovenmenselijke inspanningen te leveren. Maar zelfs de gedachte dat God door hem heen kan werken, is hem nu te veel. Hij verliest daarbij de grote dingen die hij van God gezien heeft, en zelfs God zelf, uit het oog. De dreiging van de situatie blokkeert de relatie met God.

De kwijnende vlaspit

Elia raakt gevangen in de situatie: jarenlang heeft hij bij het vervullen van Gods opdracht onder een stressniveau gefunctioneerd dat het uiterste van zijn krachten vergde. Daarna wordt hij echter met een crisis geconfronteerd, die het stressniveau voor een kortere periode nog opvoert. Zo lang de crisis aanhoudt, weet hij nog de kracht te vinden om goed te functioneren, maar wanneer ze tot een oplossing komt, klapt hij totaal in. Hoewel de boodschap van Izebel, vergeleken bij wat hij eerder doorstaan heeft, slechts een relatief klein probleem vormt, blijkt Elia niet in staat om dit probleem aan te kunnen.

Heel wat werkers in Gods wijngaard bevinden zich vandaag de dag in een gelijkaardige situatie: na jarenlange trouwe dienst aan hun Heer, belanden ze, na een ultieme crisissituatie, in een diep zwart gat, waarbij elk contact met God wel verbroken lijkt te zijn. Ze zien hun bediening niet langer zitten. Misschien zien ze zelfs hun relatie met God niet meer zitten. Ze hebben zichzelf totaal opgebrand voor hun Heer, en het lijkt of ze nooit weer bruikbaar zullen kunnen worden in Zijn dienst.

Elia mag hier echter aan den lijve ondervinden dat God het geknakte riet niet zal verbreken, en de kwijnende vlaspit niet zal uitdoven.⁸ God gaat door met Elia, en God gaat door met hen die vandaag onder de stress bezwijken. Belangrijk is hierbij om op te merken hoe God de situatie aanpakt: hij lost eerst de crisis op, maar pakt daarna ook het probleem aan.

God lost de crisis op

Het is duidelijk dat wie bezwijkt onder burn-out tot niet veel meer in staat is. Meestal zal hij zelfs niet de moed en de energie kunnen opbrengen om zijn eigen situatie realistisch onder ogen te zien. Hij is zo uitgeput, dat hij zelfs de oplossing niet meer kan aanvaarden. Preken helpen niet meer, en zelfs een enkel bijbelvers kan al te zwaar zijn. Ook voor Elia is de persoonlijke crisis waarin hij terecht gekomen is, op dit moment zo ernstig dat hij niet in staat is om aan de oplossing te werken. Daarom pakt God zelf de crisis aan: hij verschaft Elia onmiddellijk lichamelijk herstel, en doet hem wat afstand nemen van de situatie.

Lichamelijk herstel

"Doch zie, daar raakte een engel hem aan en zeide tot hem: Sta op, eet. Toen hij rondzag, was daar, aan zijn hoofdeinde, een koek op gloeiende stenen gebakken en een kruik water. Hij at en dronk en legde zich weer neer. Doch wederom, ten tweeden male, raakte de engel des Heren hem aan, en zeide: Sta op, eet, want de reis zou voor u te ver zijn." (1 Kon. 19:6-7). Het eerste wat Elia uit Gods hand ontvangt, is eten en drinken, en dan gaat hij weer verder slapen! Gezond voedsel en voldoende slaap zijn immers van het allergrootste belang om stress te kunnen verwerken. Hier vormen ze een belangrijk deel van Gods oplossing voor de crisis waar Elia in terecht gekomen is. Toch zijn dat de dingen die wij het eerst verwaarlozen in periodes van hoge stress. Wie deze zaken verwaarloost, ondermijnt echter zijn eigen lichaam en maakt zichzelf kwetsbaarder voor de negatieve gevolgen van stress. Wie onder moeilijke omstandigheden goed wil blijven functioneren, moet er voor zorgen dat hij een gezonde voeding heeft, en een gezonde slaap krijgt!

Afstand van de situatie

"Toen stond hij op, at en dronk, en ging door de kracht van die spijs veertig dagen en veertig nachten tot aan het gebergte Gods, Horeb." (1 Kon. 19:8). Heel wat mensen denken een burn-out te kunnen oplossen door er ‘even een weekendje tussenuit’ te gaan, maar Elia krijgt hier van God een lange vakantie voorgeschreven... Hij neemt haast zes weken de tijd om vanuit Berseba,⁹ naar de berg Horeb¹⁰ te reizen.

Bijbelwetenschappers zijn het niet eens over de precieze ligging van de berg Horeb. In het ergste geval zou de afstand tussen deze twee plaatsen ongeveer 400 kilometer bedragen, in het gunstigste geval slechts 150 kilometer. Voor een geoefend wandelaar als Elia is dit dus écht een vakantiereis: de afstand die hij dagelijks aflegde schommelde ergens tussen 4 en 10 kilometer! Hij zal echter ongetwijfeld deze tijd nodig gehad hebben om weer genoeg krachten te verzamelen om de komende confrontatie samen met God te doorstaan.

God pakt het probleem aan

Nu Elia het gebergte Gods bereikt heeft, zendt God niet langer een engel, maar komt Hij zelf om Elia te ontmoeten: "En zie, het woord des Heren kwam tot hem en Hij zeide tot hem: Wat doet gij hier, Elia-" (1 Kon. 19:9). Gods vraag houdt een uitnodiging in om zijn motivatie te evalueren (Wat brengt je hier, Elia-), maar suggereert tegelijkertijd ook iets van een verwijt (Hoe is het zo ver met je kunnen komen, Elia, dat Ik je hier nu zo moet ontmoeten-). Dat Elia de vraag als een verwijt interpreteert, blijkt uit het feit dat hij gelijk in de verdediging gaat: "Ik heb zeer geijverd voor de Here, de God der heerscharen..." (1 Kon. 19:10). God treedt echter niet in discussie met Elia, maar geeft hem precies datgene wat hij nodig heeft om het probleem van zijn burn-out fundamenteel op te lossen: een ontmoeting met God en nieuwe prioriteiten.

Een ontmoeting met God

De feiten die tot het probleem geleid hebben, doen op dit moment niet zo veel meer ter zake: Elia heeft niet in eerste instantie behoefte aan een ‘preek’ over hoe hij de zaken beter had kunnen aanpakken, maar veeleer aan een ontmoeting met de levende God zelf. Dat is dan ook precies datgene waartoe de Heer Elia roept: "Treed naar buiten en ga op de berg staan voor het aangezicht des Heren." (1 Kon. 19:11).

Daar, buiten de spelonk waar Elia de nacht had doorgebracht, is hij getuige van één van de machtigste godsmanifestaties aller tijden. En toch, "In de wind was de Here niet... In de aardbeving was de Here niet... In het vuur was de Here niet... " (1 Kon. 19:11-12).

Een ontmoeting met God kan op verschillende momenten, en ook voor verschillende mensen, totaal verschillende vormen aannemen. Zowel de wind, als de aardbeving en het vuur waren vormen waarop God zich bij andere gelegenheden wel gemanifesteerd had.¹¹

Daar waar God zich enkele weken geleden op de berg Karmel nog aan Elia zelf geopenbaard had door een machtig vuur,¹² achtte Hij het nu nodig en goed voor Elia om hem in een rustige, stille koelte te ontmoeten. God weet precies wat zijn knecht op elk ogenblik nodig heeft!

God ontmoeten in de stilte is echter niet eenvoudig, zeer zeker niet voor iemand die net een zodanig stresserende periode achter de rug heeft, dat hij er haast aan bezweken is... Hoe vaak horen we pas het lawaai dat binnen in ons raast, wanneer het rondom ons stil wordt- Hoe vaak vluchten we weg in allerlei godvruchtige activiteiten en christelijke initiatieven, maar verliezen we precies daardoor het innerlijke contact met de Heer-

Voor Elia ligt het herstel van zijn burn-out in een periode van intensieve maar intieme omgang met zijn Heer. Dat is vandaag nog niet anders...

Nieuwe prioriteiten

"Daarop zeide de Here tot hem: Keer op uw schreden terug, naar de woestijn van Damascus, en als gij daar aangekomen zijt, dan zult gij Hazaël zalven tot koning over Aram... en Elisa, de zoon van Safat, uit Abel-Mechola, zult gij zalven tot profeet in uw plaats." (1 Kon. 19:15-16).

Elia wordt door God niet alleen teruggezonden in de situatie waar hij stuk op is gelopen. Hij moet weliswaar nog steeds het woord van God aan de koningen van deze aarde verkondigen¹³, maar vanaf nu krijgt hij in Elisa een trouwe helper toegewezen: "Daarna maakte hij zich gereed, volgde Elia en diende hem." (1 Kon. 19:21)¹⁴. Zijn hoofdtaak bestaat er voortaan in Elisa op te leiden om het profetenambt van hem over te nemen.

Dat deze nieuwe taak geen ‘degradatie’ inhoudt, blijkt wel duidelijk uit Gods beslissing om Elia met vol eerbetoon thuis te halen: "En terwijl zij voortgingen, al wandelende en sprekende, zie, een vurige wagen en vurige paarden! en die maakten scheiding tussen hen beiden. Alzo voer Elia in een storm ten hemel." (2 Kon. 2:11). Het belang van de profeet Elia wordt verder ook nog geïllustreerd door het feit dat zijn naam in het Nieuwe Testament niet minder dan 29 keer genoemd wordt.

EINDNOTEN

¹ Dirk Lemmens, De stress van de pastor, in Tijdschrift voor Theologie en Pastorale Counseling, 3de kwartaal 1996, pp. 23-34.

² Zie Jacobus 5:17

³ Zie 1 Koningen 17:14-16

⁴ Zie: 1 Koningen 18:7-14

⁵ Zie 1 Koningen 18:40

⁶ Zie 1 Koningen 18:46. De Statenvertaling vertaalt: "... en liep voor het aangezicht van Achab heen, tot waar men te Jizreël komt." De afstand van de Karmel tot het zomerpaleis van Achab in Jizreël bedroeg 27 kilometer (Donald J. Wiseman, 1 and 2 Kings, IVP, 1993).

⁷ Deze uitdrukking betekent: hij heeft zich zeker buiten de legerplaats begeven om zijn natuurlijke behoeften te doen.

⁸ Jesaja 42:3

⁹ Zie 1 Koningen 19:3

¹⁰ Ofwel: Sinaï. De aanduiding "het gebergte Gods" duidt er reeds op dat het de bedoeling was dat Elia daar, net als Mozes, God zelf zou ontmoeten.

¹¹ Zie o.a. 2 Sam. 22:11; Job 8:2; Ex. 19:18; Richt. 5:4-5; 2 Sam 22:8; Ex. 3:2-4; Deut. 4:12.

¹² Zie 1 Koningen 19:38

¹³Zie 1 Koningen 21:18 e.v.; 2 Koningen 1:3 e.v.

¹⁴ Zie ook: 2 Koningen 2:2-5.

Oorspronkelijk verschenen in Tijdschrift voor Theologie en Pastorale Counseling
8ste jaargang, 4de kwartaal 1996, nr.32, p. 24-29
© Centrum voor Pastorale Counseling v.z.w.

Lemmens, Dirk